Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku – tendencje zmian i ich uwarunkowania

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku — tendencje zmian i ich uwarunkowania Fot. 1. Kuter rybacki z portu Darłowo, Katarzyna Aleksandrzak geographicforall

“Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku — tendencje zmian i ich uwarunkowania” to czwarty temat I etapu XXXIII olimpiady geograficznej i nautologicznej. Poniższe opracowanie zdobyło najwięcej punktów dla województw łódzkiego i świętokrzyskiego. Pełny i oryginalny tekst w PDF znajdziesz na dole wpisu.

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku — tendencje zmian i ich uwarunkowania – spis treści:

1. Wstęp
2. Charakterystyka polskiego rybołówstwa morskiego 1990-2006
2. 1. Rozmieszczenie łowisk
2. 2. Flota połowowa
2. 3. Główne porty
3. Charakterystyka struktury i wielkość połowów
4. Tendencje zmian i ich uwarunkowania
4. 1. Warunki naturalne
4. 2. Prawo międzynarodowe
4. 3. Sytuacja gospodarcza Polski, decyzje polityczne
5. Polskie rybołówstwo morskie na tle rybołówstwa światowego
6. Podsumowanie
Bibliografia
Spis fotografii, map, wykresów i rysunków
Załączniki

1. Wstęp

Analiza przedstawionych danych z Głównego Urzędu Statystycznego na przestrzeni lat skłoniła mnie do zastanowienia się nad przyszłością polskiego rybołówstwa morskiego. W celu uzyskania dokładniejszych informacji odwiedziłam Urząd Morski w Słupsku i Kapitanat Portu Darłowo. Nawiązałam również kontakt z autorem Serwisu Polskiej Gospodarki Morskiej Portalu Morskiego i Ośrodkiem Informacji Naukowej Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni.

2. Charakterystyka polskiego rybołówstwa morskiego 1990-2006

2.1. Rozmieszczenie łowisk

Ze względu na odległość od portu macierzystego, łowiska, z których korzystają Polacy, można podzielić na dalekomorskie, pełnomorskie i przybrzeżne. Do przybrzeżnych zalicza się Morze Bałtyckie z jego podziałem na strefy. (Mapa 1.)

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku Mapa 1. Podział Morza Bałtyckiego na akweny (wg K. Łomniewskiego)
Mapa 1. Podział Morza Bałtyckiego na akweny (wg K. Łomniewskiego)
I – Kattegat, II – Morze Bełtów, III – Basen Południowy, IV – Basen Środkowy,
V – Zatoka Ryska, VI – Zatoka Fińska,
VII – Botnik Południowy, VIII – Botnik Północny. Na pomarańczowo: polska strefa ekonomiczna.

Występuje tutaj 26 gatunków ryb morskich (w tym użytkowe: śledź, szprot, belona, dorsz, skarp, gładzica, zimnica, stornia), 7 słodkowodnych wpływających na tarło do zatok (m. in. certa, sandacz, leszcz, płoć, okoń, szczupak, sieja) i 3 wędrowne (węgorz, łosoś, troć). Ponadto makrelę i włócznika klasyfikuje się jako gatunki napływowe, które trą się poza Bałtykiem.
Tereny połowów pełnomorskich mieszczą się na Morzach: Północnym, Celtyckim, Irlandzkim, Norweskim i Barentsa. Dostarczają one głównie śledzie, dorsze, flądry i makrele.6

Z powodu ograniczonej wydajności łowisk bałtyckich i norweskich już od 1945 roku zaczęto badać zasoby światowe i tworzyć flotę dalekomorską. Pracuje ona na obszarach również wchodzących w skład krainy arktycznej, antarktycznej i borealnej: płn.-zach. (okolice Nowej Szkocji, Grenlandii, Płw. Labradorskiego, Zatok: Meine i Georges Bank), płd.-wsch. i antarktycznego Atlantyku oraz na Morzu Ochockim. Na tym ostatnim polscy rybacy zaczęli łowić po niewyrażeniu zgody USA i Rosji na dalsze eksploatowanie Morza Beringa.

Jednakże od 1992 roku połowy między Sachalinem i Kamczatką są utrudniane przez Rosjan. Ogólnie są to bardzo żyzne obszary ze względu na zderzanie się dobrze dotlenionych, zimnych wód i ciepłych, bogatych w plankton. Np. ciepły Golfsztorm wpływa na polarne zbiorniki Morza Barentsa, Baffina, Grenlandzkiego i Norweskiego lub w odwrotnej sytuacji zimny Oja-siwo zderza się z ciepłym Kuro-siwo w okolicy Morza Ochockiego. Aby zwiększyć możliwości połowowe, zawarliśmy kilka dwustronnych umów międzynarodowych o korzystaniu z terenów połowowych innych krajów np. Mauretanii (6 tys. ton)5.

2.2. Flota połowowa

Biorąc pod uwagę, że polskie statki rybackie pracują w większości stref biogeograficznych, w naszej flocie występują wszystkie rodzaje wielkości łodzi.

Liczba statków dalekomorskich od lat ulega zmniejszeniu. Z trzech, prężnie działających, państwowych przedsiębiorstw dziś funkcjonuje zaledwie „Dalmor” z Gdyni. „Odra” ze Świnoujścia ostatnie 6 trawlerów sprzedała w 2003 r., „Gryf” ze Szczecina zaprzestał działalności w tym samym roku. Z powodu nierentowności we wrześniu 2005 roku na złomowanie przeznaczony został ostatni, polski trawler – przetwórnia B-671 „Acamar” „Dalmoru”. Spółka współposiada jeszcze 3 maltańskie jednostki, pływające po wodach Nowej Zelandii, z których jeden, po zawiłym procesie, wpisano do polskiego rejestru statków w kwietniu 2006 roku. Pozostałe jednostki dalekomorskie stanowią własność prywatną. Spółki te wymieniają trawlery na młodsze, nie zmieniając ich ilości.

Liczba kutrów i łodzi również podlega tendencjom zniżkowym, od 2004 roku bardzo gwałtownym, związanym ze wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej.

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku Fot. 1. Kuter rybacki z portu Darłowo, Katarzyna Aleksandrzak geographicforall
Fot. 1. Kuter rybacki z portu Darłowo, Katarzyna Aleksandrzak

Każdy rybak, który przestanie pracować w zawodzie i nie podejmie takiej pracy w ciągu roku oraz zdecyduje się zezłomować jednostkę, dostaje ok. 10 tys. € (ok. 40 tys. zł) odszkodowania. (Fot. 1.) Wielu ludzi decyduje się na taki krok. Najwięcej niszczy się łodzi o długości 24-26 m (49% w 2005 roku) i 16-18 m. Średnio w poszczególnych portach z zatrudnienia zrezygnowało 29-52% załóg. Mimo to średni wiek statków nie obniżył się. Flota kutrowa i łodziowa jest stosunkowo stara (około 25-30 lat), lecz sprawna dzięki modernizacjom.2, 7, 11
[Załącznik 1. i 2.]

2.3. Główne porty

Porty dalekomorskie o znaczeniu międzynarodowym znajdują się w Gdyni, Gdańsku i zespole portowym Szczecin – Świnoujście, a przeznaczone dla statków działających na Bałtyku w Darłowie, Władysławowie, Łebie, Ustce, Kołobrzegu i na Helu (Mapa 2.). Połowa z nich jest usytuowana w ujściach rzek: Łeby, Słupi, Wieprzy, Parsęty i Świny. Stwarza to możliwości do lepszej obsługi statków i zagospodarowania przestrzennego części lądowej portu. W ostatnich latach zarządy portów zmieniły status prawny na jednoosobowe spółki akcyjne Skarbu Państwa. Ich zadaniem jest zarządzanie podległym obszarem i wykonywanie usług związanych z cumowaniem, przeładunkiem, magazynowaniem i przetwórstwem. Aby zmniejszyć koszty składowania, w portach obowiązują wolne strefy celne. Polskie porty dalekomorskie dążą w kierunku specjalizacji. 1
[Załącznik 3.]

3. Charakterystyka struktury i wielkość połowów

Zdecydowaną większość (ok. 90%) polskich połowów stanowią połowy bałtyckie ze względu na nikłą flotę dalekomorską. Ogólnie połowy ulegają stopniowemu zmniejszaniu na skutek limitów, złomowania kutrów i łodzi, a także ograniczania łowisk.

Podstawą polskiego rybołówstwa tradycyjnie jest dorsz (Rys. 1.), choć łowi się go zaledwie 10%. Od lat utrzymujemy się na stałym poziomie w związku z limitami (12-18 tys. ton) i okresem ochronnym (2-4,5 miesiąca) w okolicach maja do września. W latach 2001-2003 łowiliśmy 21,1% bałtyckich dorszy, więc w przyszłości ograniczenia mogą się zmniejszyć nawet do 28 tys. ton.

Rybacy najwięcej dostarczają szprotów (54%) (Rys. 2.). Ich liczba wzrosła od 1992 roku ponad trzykrotnie. Mieliśmy 26,4% udziału w ich połowie, więc będziemy mieli prawo do odłowu 71-79 tys. ton.
Śledzie (Rys. 3.) stanowią 17% polskich i 20,14% bałtyckich połowów. Przyszłe limity będą kształtować się na wysokości 42-48 tys. ton, choć wątpliwe jest ich wykorzystanie, ponieważ w porównaniu z rokiem 1992. łowimy połowę.

Stornie, zwane popularnie flądrami (Rys.4.), są poławiane jako 8% ogólnych połowów. Nie podlegają limitom Międzynarodowej Komisji Rybołówstwa Morza Bałtyckiego, ale z powodu dużych błędów statystycznych przewiduje się połowy na 4,5-5,3 tys. ton. Jest to dużo mniej niż aktualnie łowimy, z tendencją zwyżkową spowodowaną bezczynnością rybaków w okresie ochronnym dorsza.

Pozostałe 11% to ryby bałtyckie (leszcze 1%, płocie 1%, inne 2%) oraz pochodzące z innych akwenów (karmazyny 2%, kryle 3%, ostroboki 1%, inne 1%). (Wykres 1.)
W sumie na Bałtyku łowimy ok. 110-160 tys. ton ryb, na pozostałych morzach i oceanach 12-19 tys. ton (głównie Atlantyk antarktyczny i płn.-wsch.). Jest to jednak zaledwie połowa połowów z lat ’80-tych. 7, 8, 11
[Załącznik 4. i 5.]

4. Tendencje zmian i ich uwarunkowania

4.1. Warunki naturalne

Bałtyk jest płytkim morzem szelfowym o powierzchni 422 tys. km2 i objętości 21,7 tys. km3. Jego linia brzegowa wynosi 15 tys. km, z czego na Polskę przypada 788 km (5,2%).
Do jego zlewiska należy 14 państw, w tym nasze zlewisko jest jednym z sześciu największych. Fauna i flora ma dużo mniejsze rozmiary niż ich oceaniczni kuzyni, co jest spowodowane niską temperaturą wody i małym zasoleniem (Mapa 3.). Z niego czerpiemy większość naszych połowów. 6

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku Mapa 3. Zasolenie wód Bałtyku źródło oprac. własne na podstawie Żmudziński Ludwik, Świat zwierzęcy Bałtyku
Mapa 3. Zasolenie wód Bałtyku źródło oprac. własne na podstawie Żmudziński Ludwik, Świat zwierzęcy Bałtyku

Na przestrzeni ’60-’90-tych lat nastąpiły niekorzystne zmiany w stanie zanieczyszczenia Bałtyku. Są one skutkiem odprowadzania poprzez atmosferę i rzeki toksycznych substancji z powierzchni krajów nadmorskich, w tym również Polski. W 1992 roku dostarczyliśmy 4,2 km3 ścieków, a 88% długości naszych rzek nie mieściło się w klasyfikacji czystości. Budując małe oczyszczalnie w miasteczkach i wsiach powoli zmniejsza się ilość ścieków nieoczyszczonych i oczyszczonych tylko mechanicznie. Jednak nadal jesteśmy największym producentem odpadów rolniczych (nawozy sztuczne, środki ochrony roślin, źle zagospodarowana gnojownica z ferm) w zlewisku Bałtyku, chociaż w przeliczeniu na osobę nie wypadamy najgorzej. Także ze wzrostem rozwoju przemysłu (zwłaszcza na Śląsku) i miast zwiększyła się ilość odpadów poprzemysłowych i komunalnych. Do wody trafiało rocznie wiele metali ciężkich, ok. 9 tys. ton soli i ok. 200 tys. ton azotu.12 (Wykres 2.)

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku Wykres 2. Zanieczyszczenie Bałtyku związkami azotu i fosforu w 1996 r.
Wykres 2. Zanieczyszczenie Bałtyku związkami azotu i fosforu w 1996 r.

Szwecja zaproponowała nam nawet umorzenie części zadłużenia zagranicznego, jeżeli zwiększymy nakłady na ochronę czystości wód.

Większość szkodliwych związków nie rozkłada się, a niektóre odkładają się i kumulują w tkance tłuszczowej wraz z wyższym poziomem łańcucha pokarmowego np. typu DDT, dziś zakazane w wielu krajach, ale kiedyś powszechnie stosowane. Przy odpowiednim stężeniu jest śmiertelne i znacznie może zmniejszyć daną populację. Na szczęście, na dzień dzisiejszy stężenie DDT w Bałtyku nie przekracza norm, w wyniku czego, Światowa Organizacja Zdrowia dopuściła bałtyckie zasoby do celów spożywczych.

Niebezpieczeństwo skażenia ropą naftową i jej pochodnymi jest stosunkowo niewielkie, ponieważ złoża bałtyckie Polska rozpoczęła eksploatować jako pierwsza, ale w bardzo niedużym stopniu (ok. 2% rocznego zapotrzebowania). Wszelkie nielegalne wylewanie takich produktów ze statków jest wyłapywane przez powietrzny monitoring Urzędu Morskiego. Jedynym terenem, gdzie ewentualnie można spotkać się z ropą są kanały portów.

Od 1965 roku obserwuje się pustynnienie strefy dennej części morza. (Rys. 5.) Z powodu braku tlenu i wzrostu poziomu siarkowodoru następuje zanik dużych organizmów zwierzęcych. Ten proces pogłębia eutrofizacja, czyli użyźnianie wody fosforanami i azotanami oraz następujący później rozwój fitoplanktonu, który opadając na dno i rozkładając się, zużywa zgromadzony tam tlen. Dodatkowo w zatokach występuje zmniejszenie dostępności światła i związane z nim skrócenie: strefy roślinności przybrzeżnej i długości życia fauny i flory. Te zmiany są widoczne dla ogółu społeczeństwa, gdy zamykane są popularne kąpieliska i plaże. Nasilenie wszystkich tych zjawisk jest również spowodowane małą wymianą wód Bałtyku z Morzem Północnym i Oceanem Atlantyckim i wąskim ich połączeniem przez cieśniny Kattegat i Skagerrak, co czyni z naszego akwenu morze śródziemne.

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku Rys. 5. Rozkład siarkowodoru i martwych obszarów przydennych w Morzu Bałtyckim w latach 1965-1973, źródło opracowanie własne na podstawie Łomniewski Kazimierz, Mańkowski Władysław, Zaleski Jerzy, Morze Bałtyckie
Rys. 5. Rozkład siarkowodoru i martwych obszarów przydennych w Morzu Bałtyckim w latach 1965-1973, źródło opracowanie własne na podstawie Łomniewski Kazimierz, Mańkowski Władysław, Zaleski Jerzy, Morze Bałtyckie

Bardzo duże połowy dorszy (120 tys. ton rocznie), śledzi (90 tys. ton) w latach ’80-tych i szprota (150 tys. ton) obecnie oraz zanieczyszczenie Bałtyku znacznie zmniejszyły możliwości rozrodu tych gatunków. Zbyt często odławia się osobniki małe i nieprzydatne do przetwórstwa (np. dorsz poniżej 40 cm), a tym samym niedojrzałe płciowo, uniemożliwiając im odbycie choćby jednego tarła. Dlatego wprowadzono limity połowów, okresy i obszary ochronne dla rozmnażania, a nawet regulację oczek w sieciach (na 2006 rok 110 cm). Naukowcy przewidują, że już kilkuletnie duże zmniejszenie połowów mogłoby odbudować liczebność i strukturę wieku ławic. Jest to dziś niekorzystne dla przeciętnego rybaka, który przez część roku nie może łowić. Dostaje on 10,9-27,2 tys. zł (w zależności od wielkości statku), ale w przyszłości będzie miał po co zarzucać sieci. Mimo to trzeba mieć świadomość, że szara strefa połowów np. dorszy i łososi jest dwukrotnie wyższa niż oficjalne statystyki. 1, 7, 11

4.2. Prawo międzynarodowe

Dnia 29. 07. 1994 roku Polska podpisała Konwencję ONZ o Prawie Morza z dnia 10. 12. 1982 roku z Monte Bay. Zgodnie z nią uzyskaliśmy 12-sto milową strefę morza terytorialnego włączoną do granic państwa, gdzie obce statki mają prawo do nieszkodliwego przepływu, ale pod widoczną banderą. Następne 12 mil morskich nazywa się strefą przyległą, gdzie jednostka pływająca może zostać przez nas skontrolowana. Ponadto otrzymaliśmy wyłączną strefę ekonomiczną (200 mil morskich od brzegu – Mapa 4.).

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku Mapa 4. 200-milowe strefy wpływów ekonomicznych w Europie źródło: opracowanie własne na podstawie: Ludynia Władysław, "Polskie rybołówstwo morskie",
Mapa 4. 200-milowe strefy wpływów ekonomicznych w Europie źródło:
opracowanie własne na podstawie: Ludynia Władysław, “Polskie rybołówstwo
morskie”,

Na tym terenie mamy prawo do:

  • badań naukowych
  • eksploatacji zasobów zwierzęcych, roślinnych i mineralnych
  • ochrony tych zasobów
  • eksploatacji i ochrony wody, dna morskiego i innych obiektów (np. wraków)
  • inwestycji gospodarczych
  • sądownictwa w sprawach dotyczących naszych uprawnień.

W tej strefie również obowiązuje wolność przepływu, a także korzystania z kabli i rurociągów podmorskich. Wprowadzenie stref skutkuje zmniejszeniem liczby ogólnie dostępnych łowisk i wzięciem wyłącznej odpowiedzialności za wszelkie procesy zachodzące na naszym obszarze morskim.

Na podstawie tej Konwencji krajowy instytut rybacki określa co roku wielkość zasobów i dopuszczalność połowu wszystkich gatunków na danym terenie. Gdybyśmy nie byli w stanie wykorzystać ustalonych przydziałów, możemy zawrzeć umowę dwustronną z innym krajem na, ściśle określone co do liczby i gatunku, połowy w strefie ekonomicznej. Jesteśmy zobowiązani do współpracy z innymi państwami nadbałtyckimi w sprawach rybołówstwa ze względu na śródziemny charakter Bałtyku, na którym posiadamy strefę. Konwencja nakazuje nam również współpracę z krajami, na terenie których występują wspólne stada. Poza tym mamy określać wielkość zasobów morskich i chronić je jako „wspólne dziedzictwo ludzkości”. Zgodnie z tą Konwencją i traktatem akcesyjnym z dnia 1. 05. 2004 roku, naukowcy Morskiego Instytutu Rybackiego ustalają maksymalne dostępne limity połowów, natomiast ograniczenia narzuca ostateczne Rada Ministrów ds. Rolnictwa i Rybołówstwa Unii Europejskiej kierując się przyszłością zasobów, stanem gospodarki poszczególnych państw i względami społecznymi. 4

Kolejnymi ważnymi dokumentami są: Konwencja Gdańska (z 1973 roku) o ochronie zasobów rybnych oraz I (22. 03. 1974 r.) i II (9. 04. 1992 r.) Konwencja Helsińska normująca przepisy o ochronie środowiska i Morza Bałtyckiego. Podpisując ją dnia 8. 10. 1999 roku Polska zobowiązała się do:

  • zakazu używania i eliminacji zanieczyszczeń wywołanych głównie przez: DDT, DDE, DDD, PCB, PCT i pestycydami (m. in. związki kadmu, selenu, rtęci, ołowiu, chloroform, nitrofen)
  • zapobieganiu zatapiania statków, wyrzucania z nich ścieków sanitarnych (wyjątkiem ratowania życia na morzu), zrzutów olejów i ścieków przemysłowych
  • współpracy naukowej i technologicznej między sygnatariuszami
  • oczyszczania ścieków przynajmniej biologicznie, na tyle, aby nie powodowały pogorszenia się higieny i poziomu tlenu w Bałtyku
  • stałego monitoringu naszej strefy.

Umowy te są uzupełnieniem Konwencji o Prawie Morza dla obszaru Bałtyku. Zmuszają państwa do dbałości o przyszłe zasoby morskie i do międzynarodowej współpracy. 3

4.3. Sytuacja gospodarcza Polski, decyzje polityczne

Na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego można stwierdzić, że udział rybołówstwa i przetwórstwa rybnego w całkowitej wartości handlu rolno-spożywczego jest duży (w 2001 roku import wynosił 10%, a eksport 12%).

Zastanawiające jest, że przywozimy do kraju głównie surowe ryby (93%) dla rodzimych przetwórni, co nie stanowi konkurencji dla naszych rybaków, a produkty przetworzone traktujemy jako poboczne. Średnio import kształtował się na poziomie 255 tys. ton i powoli rósł (1996-2000 o 21%) aż do 2002 roku.

Wtedy, na skutek redukcji limitów połowowych, nastąpił gwałtowny wzrost o 50-100%, i tak bardzo wysokich, cen detalicznych i spadek spożycia ryb w Polsce. Dla naszych zakładów sprowadzamy przede wszystkim śledzie i makrele (65%) na marynaty, salinaty i konserwy, a także ostatnio modne ryby pacyficzne: mintaja i morszczuka. Naszymi głównymi dostawcami mrożonych i świeżych ryb są: Norwegowie, Holendrzy i Rosjanie (wykres. 3.), a filetów i tuszy: również Norwegowie, Chińczycy, Rosjanie, Peruwiańczycy i Irlandczycy (wykres 4).

W eksporcie ok. 65% zajmuje reeksport przetworów. Większość polskich ryb solonych i wędzonych trafia na rynki niemieckie, duńskie i szwedzkie.
Natomiast konserwy najchętniej kupują Niemcy, Holandia, Czechy, Węgry, Rumunia i Austria (Wykres 5.).

Wykres 5. Eksport konserw w roku 2001
Wykres 5. Eksport konserw w roku 2001

Wywóz ryb nieprzetworzonych jest bardzo mały (w 2001 roku zaledwie 12,5 tys. ton surowych i 12,6 tys. ton filetów) i trafia głównie do Europy Zachodniej. W latach ’90-tych wartość eksportu przewyższała wartość importu, ale w latach 1997-1998 i od 2000 roku występuje sytuacja odwrotna. Spowodowane jest to wysokim kursem złotego i podwyżką cen importowych.
Pomysłem Ministerstwa Rolnictwa na zaradzenie tej sytuacji jest restrukturyzacja sektora poprzez m. in.:

  • redukcję floty połowowej według stanu technicznego i wieku za odszkodowaniem aż do stanu pozwalającego utrzymać zasoby na Bałtyku na stałym poziomie
  • wzrost konkurencyjności w rybołówstwie i przetwórstwie
  • kładzenie większego nacisku na hodowle ryb słodkowodnych
  • zarybianie rzek, jezior i morza
  • dogodne prawodawstwo (np. zwolnienie z podatku VAT i akcyzy na paliwo dla łodzi, kutrów i statków)
  • dopłaty do np. kredytów inwestycyjnych, na skup i magazynowanie ryb.

Oprócz budżetu państwa, środki na te cele daje europejski FIFG w ramach projektu „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” (łącznie 281,9 mln €). 1, 10

5. Polskie rybołówstwo morskie na tle rybołówstwa światowego

W porównaniu z innymi krajami Polska ma niewielki udział w światowych połowach, który co roku od 1985. obniża się: w 1990 roku było to ok. 0,5%, obecnie ok. 0,13%. Dział rybołówstwa nie rozwija się tylko cofa, ponieważ łowimy głównie na Bałtyku (91%) oraz nie mamy technicznych możliwości połowu w innych rejonach świata. Dorównanie takim potentatom jak Chiny, które maja największy udział w światowych połowach, wydaje się niemożliwy. Mimo rybackich tradycji, nie mamy takiego zaplecza kapitałowego, ludzkiego czy przemysłowego, aby tak jak oni w 20 lat zdobyć duże znaczenie na arenie międzynarodowej. Ponadto na rynku krajowym nie ma wielkiego popytu na ryby. Spowodowane jest to bardzo wysokimi cenami w porównaniu do przeciętnych zarobków i do cen mięsnych produktów białkowych. 1

Udział polskiego rybołówstwa w połowach światowych ilustruje poniższa tabela:

Państwo 1990 1997 Na 1 mieszk. w kg (1997) Udział w połowach światowych w % (1997)
Chiny

6654

15722

12,6

16,8

Peru

6869

7870

323,0

8,4

Japonia

9550

5882

46,7

6,3

USA

5555

5010

18,7

5,4

Rosja

7554

4662

31,7

5,0

Norwegia

1603

2857

648,0

3,1

Islandia

1505

2206

8170,0

2,4

Francja

610

542

9,3

0,6

Polska

471

367

9,5

0,4

Tabl. 1. Światowe połowy ryb morskich (w tys. ton)

a roczne spożycie ryb na 1 mieszkańca przedstawia się następująco:

Dania 45,6 Irlandia 10,7
Portugalia 39,8 Francja 9,0
Japonia 37,2 Nowa Zelandia 8,6
Norwegia 29,1 Włochy 8,1
Hiszpania 25,4 Kanada 7,2
Szwecja 17,4 USA 7,1
Wielka Brytania 15,0 b. RFN 6,4
Belgia i Luksemburg 11,8 Polska 6,1

Tabl. 2. Roczne spożycie ryb na 1 mieszkańca na świecie w 1987 r.

6. Podsumowanie

Ryby są źródłem białka, tłuszczu i witamin. Pełnowartościowe białko ryb jest dobrze przyswajalne przez człowieka. Szczególnie zalecane przez dietetyków są ryby morskie. Nic też dziwnego, że od wieków ryby stanowią podstawę wyżywienia szczególnie w krajach, w których panują niesprzyjające warunki do rozwoju rolnictwa.
W Polsce spożycie ryb jest niestety zbyt małe (ok. 6 kg na jednego mieszkańca rocznie w roku 2005, a w 1980 – 23,5 kg). Powodów jest kilka:

  • niewielkie połowy w wodach Bałtyku
  • brak dalekomorskiej floty przystosowanej do połowu i przetwórstwa ryb
  • zbyt wysokie ceny ryb i przetworów rybnych na krajowym rynku w relacji do dochodów ogółu społeczeństwa
  • odmienne tradycje kuchni polskiej.

Rozwój rybołówstwa i znaczne zwiększenie spożycia ryb morskich jest w naszym kraju ze wszech miar wskazany. Aby mógł jednak nastąpić, należałoby spełnić określone warunki:

  • radykalnie zmniejszyć zanieczyszczenie wód Bałtyku poprzesz obniżenie ilości substancji szkodliwych
  • przestrzeganie okresów ochronnych i wielkości połowów
  • zwiększenie środków na ochronę środowiska
  • współpraca naukowo-techniczna między państwami w zlewisku Morza Bałtyckiego w zakresie ochrony środowiska
  • modernizacja i odnowa floty rybackiej oraz budowa nowoczesnych trawlerów mogących łowić na wodach międzynarodowych
  • ochrona i rozwój rybołówstwa przybrzeżnego
  • modernizacja portów i przystani rybackich
  • unowocześnienie istniejącej infrastruktury portowej.

Jednocześnie należy dążyć do zachowania istniejących przystani rybackich jako integralnych elementów dziedzictwa kulturowego, zależnych od rybołówstwa przybrzeżnego, a mogących przyczynić się do ich rozwoju.

Dużą nadzieją na rozwój rybołówstwa morskiego w Polsce jest integracja z Unią Europejską, szczególnie w zakresie nowych technologii połowu i przetwórstwa rybnego.
Miejmy nadzieję, że korzystając z pomocy Unii Europejskiej polskie rybołówstwo morskie na przestrzeni najbliższych lat dorówna standardom unijnym.

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku — tendencje zmian i ich uwarunkowania – bibliografia:

  1. Dudek Edward, Wójcik Jan, “Geografia 3. Podręcznik dla gimnazjum”, Wrocław 2001, Wydawnictwo Edukacyjne “Wiking”
  2. Kapitanat Portu Darłowo
  3. Konwencja Helsińska 1992
  4. Konwencja z Montego Bay 1982
  5. Ludynia Władysław, „Polskie rybołówstwo morskie”, Warszawa 1984, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  6. Łomniewski Kazimierz, Mańkowski Władysław, Zaleski Jerzy, “Morze Bałtyckie”, Warszawa 1975, Wydawnictwo PWN
  7. Morski Instytut Rybacki w Gdyni
    1. Morska gospodarka rybna w 2003 r.
    2. Morska gospodarka rybna w 2004 r.
    3. Morska gospodarka rybna w 2005 r.
  8. „Rocznik statystyczny”, GUS
  9. Rudnicki Andrzej, “Ryby wód polskich atlas” Warszawa 1989, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  10. Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” Ministerstwa Rolnictwa
  11. Serwis Polskiej Gospodarki Morskiej www.portalmorski.pl
  12. Wielka Encyklopedia PWN tom 21, edycja 2005
  13. Żmudziński Ludwik, “Świat zwierzęcy Bałtyku”, Warszawa 1974, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku — tendencje zmian i ich uwarunkowania – spis fotografii, map, wykresów i rysunków:

  1. Fot. 1. Kuter rybacki z portu Darłowo źródło: Katarzyna Przybył, 25. 08. 2006 r.
  2. Mapa 1. Podział Morza Bałtyckiego na akweny (wg K. Łomniewskiego) źródło: opracowanie własne na podstawie: Łomniewski Kazimierz, Mańkowski Władysław, Zaleski Jerzy, “Morze Bałtyckie”, Warszawa 1975, Wydawnictwo PWN
  3. Mapa 2. Najważniejsze porty międzynarodowe i rybackie. źródło: opracowanie własne na podstawie: Dudek Edward, Wójcik Jan, “Geografia 3. Podręcznik dla gimnazjum”, Wrocław 2001, Wydawnictwo Edukacyjne “Wiking”
  4. Mapa 3. Zasolenie wód Bałtyku źródło: opracowanie własne na podstawie: Żmudziński Ludwik, “Świat zwierzęcy Bałtyku”, Warszawa 1974, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  5. Mapa 4. 200-milowe strefy wpływów ekonomicznych w Europie źródło: opracowanie własne na podstawie: Ludynia Władysław, “Polskie rybołówstwo morskie”, Warszawa 1984, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  6. Wykres 1. Procentowy udział poszczególnych gatunków w polskich połowach źródło: opracowanie własne na podstawie: Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” Ministerstwa Rolnictwa
  7. Wykres 2. Zanieczyszczenie Bałtyku związkami azotu i fosforu w 1996 źródło: opracowanie własne na podstawie: Dudek Edward, Wójcik Jan, “Geografia 3. Podręcznik dla gimnazjum”, Wrocław 2001, Wydawnictwo Edukacyjne “Wiking”
  8. Wykres 3. Importerzy ryb mrożonych i świeżych w roku 2001 w procentach źródło: opracowanie własne na podstawie: Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” Ministerstwa Rolnictwa
  9. Wykres 4. Importerzy filetów i tuszy w roku 2001 w procentach źródło: opracowanie własne na podstawie: Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” Ministerstwa Rolnictwa
  10. Wykres 5. Eksport konserw w roku 2001. źródło: opracowanie własne na podstawie: Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” Ministerstwa Rolnictwa
  11. Rys.1. Dorsz źródło: opracowanie własne na podstawie: Rudnicki Andrzej, “Ryby wód polskich atlas” Warszawa 1989, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  12. Rys.2. Szprot źródło: opracowanie własne na podstawie: Rudnicki Andrzej, “Ryby wód polskich atlas” Warszawa 1989, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  13. Rys.3. Śledź źródło: opracowanie własne na podstawie: Rudnicki Andrzej, “Ryby wód polskich atlas” Warszawa 1989, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  14. Rys.4. Stornia źródło: opracowanie własne na podstawie: Żmudziński Ludwik, “Świat zwierzęcy Bałtyku”, Warszawa 1974, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
  15. Rys.5. Rozkład siarkowodoru i martwych obszarów przydennych w Morzu Bałtyckim w latach 1965-1973 źródło: opracowanie własne na podstawie: Łomniewski Kazimierz, Mańkowski Władysław, Zaleski Jerzy, “Morze Bałtyckie”, Warszawa 1975, Wydawnictwo PWN
  16. Tabl. 1. Światowe połowy ryb morskich (w tys. ton) źródło: opracowanie własne na podstawie: Dudek Edward, Wójcik Jan, “Geografia 3. Podręcznik dla gimnazjum”, Wrocław 2001, Wydawnictwo Edukacyjne “Wiking”
  17. Tabl. 2. Roczne spożycie ryb na 1 mieszkańca na świecie w 1987 r. źródło: opracowanie własne na podstawie: Laurosse, „Encyklopedia dla młodzieży memo junior”, Warszawa 1994, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”

Polskie rybołówstwo morskie na przełomie XX i XXI wieku — tendencje zmian i ich uwarunkowania – załączniki:

  1. Załącznik 1. Flota połowowa, Średni wiek i tonaż statków źródło: MIR
  2. Załącznik 2. Światowe połowy ryb morskich (w tys. ton) źródło:„Rocznik Statystyczny 1998”, GUS, Warszawa 1998
  3. Załącznik 3. Specjalizacje polskich portów międzynarodowych źródło: opracowanie własne na podstawie: Dudek Edward, Wójcik Jan, “Geografia 3. Podręcznik dla gimnazjum”, Wrocław 2001, Wydawnictwo Edukacyjne “Wiking”
  4. Załącznik 4. Połowy bałtyckie według gatunków ryb w latach 1999-2001 (w tonach) źródło: Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” Ministerstwa Rolnictwa
  5. Załącznik 5. Wykorzystanie limitów połowowych w latach 1990-2001 (w tys. ton) źródło: statystyki Międzynarodowej Komisji Rybołówstwa Morza Bałtyckiego

Załącznik 1.

Flota połowowa

Typ łodzi

1980

1991

2001

2002

2003

2004

2005

Razem

641

31

1423

1426

1408

1382

975

Dalekomorska

126

18

13

8

8

3

Kutrowa

515

422

413

415

409

398

249

Łodziowa

992

998

991

976

723

Załącznik 2.

Średni wiek i tonaż statków (w tys. BRT/RT)

Typ łodzi

2001

2002

2003

2004

2005

Razem

23,5

24,1

24,4

25,1

25,8

Dalekomorska

22,9

23,8

25,7

26,0

25,3

Kutrowa

33,7

34,6

35,6

36,5

37,4

Łodziowa

18,6

19,2

20,4

21,8

Typ łodzi

2001

2002

2003

2004

2005

Razem

93,1

75,3

57,8

59,3

31,5

Dalekomorska

59,8

41,0

20,6

20,9

6,1

Kutrowa

33,3

34,3

33,8

33,0

21,0

Łodziowa

3,4

5,3

4,4

Załącznik 3.

Specjalizacje polskich portów międzynarodowych

Port Specjalizacja
Gdynia Węgiel, koks, drobnica, towary masowe, zboża (ok. 50%); kontenery (ok. 96%)
Gdańsk Paliwa: węgiel, koks i płynne (ok. 80% wszystkich paliw płynnych); towary masowe: siarka (ok. 70%)
Szczecin-
Świnoujście
Węgiel kamienny, koks, towary masowe, drobnica, ruda żelaza (ok. 100%), transport pasażerski,

Załącznik 4.

Połowy bałtyckie według rejonów połowowych i gatunków ryb w latach 1999-2001 (w tonach)

Gatunki ryb: 1999 2000 2001
Dorsze 26 580 22 120 21 992
Śledzie 19 229 24 516 37 611
Szproty 71 705 84 324 85 757
Łososie 118 125 156
Płastugi 5 787 5 601 6 725
Trocie 385 579 529
Węgorze 226 172 163
Ryby zalewowe 3 992 3 671 3 266
Inne morskie 73 43 354
Ogółem połowy bałtyckie 128 095 141 151 156 553

Załącznik 5.

Wykorzystanie limitów połowowych w latach 1990-2001 (w tys. ton):

1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001
Dorsze
Kwota 43 503 34 450 21 100 8 440 12 660 25 320 34 795 38 000 32 490 26 586 22 155 22 155
Połowy 28 730 25 748 13 314 8 900 14 426 25 001 34 856 31 659 25 778 26 580 22 120 21 992
% 66 75 63 105 114 99 100 83 79 100 100 99
Śledzie
Kwota 90 395 90 000 81 000 118 800 121 800 121 800 121 800 121 800 116 800 90 870 84 560 61 420
Połowy 60 919 45 991 52 864 50 833 49 111 45 676 31 246 28 939 21 873 19 229 24 516 37 611
% 67 51 65 43 40 38 26 24 19 21 29 61
Łososie
Kwota 170 230 181 157 132 118 109 114 118 139 147
Połowy 568 350 462 191 160 133 125 110 114 118 125 156
% 206 201 106 102 101 106 101 100 100 90 106
Szproty
Kwota 43 000 43 000 76 000 87 400 172 800 120 000 110 000 130 200 110 200 80 750 92 600 81 720
Połowy 14 299 23 200 30 127 33 700 44 556 46 182 77 472 105 298 59 090 71 705 84 324 85 757
% 33 54 40 39 26 38 70 81 54 89 91 105
Inne
Kwota 6 104 7 204 6 859 8 376 8 247 12 950 11 006 10 973 10 289 10 453 10 066 11 037
Połowy 6 104 7 204 6 859 8 376 8 247 12 577 11 006 10 973 10 289 10 453 10 066 11 037
Razem
Kwota 183 002 174 824 185 189 223 197 315 664 280 202 277 719 301 082 269 893 208 777 199 454 176 476
Połowy 110 620 102 493 103 626 102 000 116 500 129 569 155 817 176 979 117 144 128 085 141 151 156 553
% 60 59 56 46 37 46 56 59 43 61 71 89

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.