Eoliczne formy rzeźby terenu, czyli wiatr rzeźbi – pustynie i wydmy.


Rzeźba terenu ukształtowana przez wiatr jest nazywana eoliczną. Pustynie i wydmy powstają na skutek procesów deflacji (wywiewania) i akumulacji, ale także korazji (erozja wietrzna, czyli szlifowanie skał piaskiem niesionym przez wiatr).

Rodzaje pustyń

Ze względu na materiał, z którego składa się głównie pustynia, wyróżniamy:

  • pustynie skaliste/kamieniste (hamada) np. część Sahary, w Górach Skalistych
  • pustynie żwirowe (serir w Afryce, gibber w Australii) np. część Sahary, Pustynie Gibsona i Simpsona
  • pustynie piaszczyste (erg) np. Atacama, Wielka Pustynia Wiktorii i Wielka Pustynia Piaszczysta, Kyzył-kum i Kara-kum, Wielki Erg Zachodni Wschodni,

Krajobraz hamady to lite skały oraz mniejsze i większe głazy. Duże różnice temperatur w ciągu dobry przyspieszają proces kruszenia. Na jej obrzeżach często tworzy się serir, ponieważ drobniejsze okruchy są wywiewane spomiędzy dużych bloków i osiadają dalej.

Hamada w Algierii, autor: Florence Devouard, CC-BY-SA-3.0, via Wikimedia Commons
Hamada w Algierii, autor: Florence Devouard, CC-BY-SA-3.0, via Wikimedia Commons
Serir, autor: Meteorite Recon, CC-BY-SA-3.0, via Wikimedia Commons
Serir, autor: Meteorite Recon, CC-BY-SA-3.0, via Wikimedia Commons

Wbrew pozorom na świecie nie ma tak dużo pustyń piaszczystych – ergów, dobrze znanych z filmów.

Erg, By Holger Reineccius CC-BY-SA-3.0, via Wikimedia Commons
Erg, By Holger Reineccius CC-BY-SA-3.0, via Wikimedia Commons

Osobnym zagadnieniem jest less, który powstaje na skutek wywiewania i akumulacji pyłów o średnicy poniżej 0,1 mm. Powstaje z pyłów wywiewanych z pustyń (kontynentalny) lub obszarów polodowcowych (peryglacjalny). Szerzej omówię go przy okazji gleb.

Typy wydm – podstawowe

Aby wydma była wydmą, powinna spełniać pewne normy. I tak stok dowietrzny nie może mieć więcej niż 12 stopni, a zawietrzny około 33 stopni. Z profilu wygląda nieco jak przekrój przez skrzydło samolotu. Ich wielkość jest zróżnicowana – wysokość do 100 m, długość od kilku do kilkunastu kilometrów. Na pustyniach piaszczystych tworzą się dwa główne typy wydm – paraboliczne i sierpowe zwane barchanami. Te ostatnie występują tylko na ergach.

Wydmy paraboliczne są skierowane ramionami w stronę wiatru. Bardzo często na ramionach rośnie roślinność, lub lustro wód jest na tyle wysoko, że nadaje piaskowi większy ciężar niż suchemu na czole. To z kolei sprawia, że wiatr najszybciej przesuwa ziarnka, które są najwyżej względem podłoża i najbardziej wysunięte na czoło. Ramiona przesuwają się wolniej.

Wydmy sierpowe, inaczej barchany, mają kształt odwrotny. Występują w rejonach suchszych, gdzie wilgotność nie ma znaczenia. Im wyższa górka, czyli w tym przypadku czoło wydmy, tym ciężej dla wiatru ją przesunąć. Ramiona, gdzie jest mniej piasku, są lżejsze, więc się szybciej i łatwiej przesypują.

Barchan i wydma paraboliczna
Barchan i wydma paraboliczna

Typy wydm – inne

Oprócz tych podstawowych wyróżniamy jeszcze kilka o bardziej urozmaiconych kształtach.

Wydmy poprzeczne są to wały ustawione prostopadle do kierunku, skąd wieje wiatr. Powstają poprzez połączenie ramion sąsiadujących wydm.

Wydmy podłużne potrzebują do powstania wiatrów stałych i silnych, najczęściej są to połączone barchany rozłożone jeden za drugim na linii wiatru. Ciągną się na wiele kilometrów.

Wydma podłużna i poprzeczna
Wydma podłużna i poprzeczna

Wydmy gwiaździste występują na terenach, gdzie wiatr jest niezdecydowany, w którą stronę wiać, lub okresowo się zmienia. Kształtem przypominają gwiazdę.

Drassy to rodzaj wydm podłużnych o imponujących rozmiarach – długość 300-600 km, szerokość do 3 km i wysokość do 450 m. Ich geneza nie jest do końca jasna.

Wydmy nadbrzeżne są usypywane z piasku pochodzącego z plaż. Są usytuowane równolegle dl linii brzegowej zbiorników wodnych. Największe mają do 100 m wysokości. Niektóre nazywane są wydmami wędrownymi, bo wciąż przesuwają się, prowadząc ekspansję na dalsze tereny np. w Słowińskim Parku Narodowym.

Fajne książki o pustyniach:

i filmy:

This post is also available in: English

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.